Χρονικό Δράσης Ε.Ο.Κ.Α. Λύσης
ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΥ: Ο Γρηγόρης Αυξεντίου μυείται στον αγώνα. Ορίζεται τομεάρχης Αμμοχώστου, «οργώνει» την επαρχία και ιδρύει ομάδες στην Αμμόχωστο, στο Λιοπέτρι, στην Ξυλοτύμπου, στο Αυγόρου. Στη Λύση σε ελάχιστους αποκαλύπτει τους σκοπούς του και ούτε οργανώνει ομάδα. Την 1η Απριλίου κτυπά στη Δεκέλεια. Συλλαμβάνεται ο οδηγός που τους μετέφερε και από το αυτοκίνητο οι Άγγλοι φθάνουν στα ίχνη του Αυξεντίου. Γίνεται έτσι ο πρώτος καταζητούμενος της Ε.Ο.Κ.Α. Κρύβεται, επιστρέφει κρυφά στο χωριό και από εκεί φεύγει και αναλαμβάνει τον τομέα Κερύνειας. Αργότερα μετακινείται στην Πιτσιλιά, γίνεται θρύλος και στις 3 Μαρτίου 1957 στο Μαχαιρά διδάσκει σ’ όλο τον κόσμο πώς αγωνίζονται και πέφτουν οι ΗΡΩΕΣ.
Η ΛΥΣΗ ΔΙΠΛΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΡΧΗΓΟ. Την κρίσιμη ώρα της έναρξης του αγώνα – τα μεσάνυκτα της 31 του Μάρτη 1955 – ο μοναδικός άνθρωπος που βρισκόταν δίπλα από τον Αρχηγό Διγενή ήταν ο Γρηγόρης Γρηγοράς. Ήταν από τους πρώτους που μυήθηκαν στην οργάνωση και προετοίμασαν την επανάσταση. Υπήρξε σωματοφύλακας του Αρχηγού Διγενή πριν την έναρξη και στα πρώτα στάδια του Αγώνα. Ηγήθηκε ανταρτικής ομάδας, συνελήφθη και καταδικάστηκε σε ισόβια φυλάκιση. Μεταφέρθηκε στις φυλακές της Αγγλίας, όπου και κρατήθηκε μέχρι το τέλος του Αγώνα.
ΙΔΡΥΣΗ ΟΜΑΔΩΝ ΤΗΣ Ε.Ο.Κ.Α. ΣΤΗ ΛΥΣΗ. Αρχές Απριλίου 1955 ξεκινά και η δράση της Ε.Ο.Κ.Α. στη Λύση. Ο Κυριάκος Μάτσης μέσω του Σάββα Ξυστούρη επικοινωνεί με τον Ανδρέα Ττοφιά και οργανώνουν την πρώτη ομάδα. Μέλη της οι Παναγής Λάρκου (Αμίαντρος), Γεώργιος Παστός, Αντώνης Κυριάκου, Σιάλος Κκαϊλης, Πάτροκλος Κόκκινος. Παράλληλα ο Χαμπής Λούκα οργανώνει άλλη ομάδα παίρνοντας οδηγίες από τον Παπάσταυρο Παπαγαθαγγέλου από τη Λευκωσία με σύνδεσμό του τον Καλλή Σουτζιή. Πρώτα μέλη της Θεόκλης Κούλη, Μανώλης Χειμώνα, Γεώργιος Ξ. Χ΄΄Ιωνάς, Ανδρέας Σιόκουρος, Παναγής Αποστόλη, Ττοφής Κόμπου, Δημήτρης Σουρουλλάς (Δήμος Μιχαηλίδης). Στα πρώτα βήματά τους οι δυο ομάδες δρούσαν ξεχωριστά, χωρίς συντονισμό. Αργότερα ενοποιήθηκαν και έδρασαν υπό ενιαία διοίκηση. Παράλληλα η Ε.Ο.Κ.Α. Λύσης ενισχυόταν με νέα μέλη όπως οι Ανδρέας Ηλία Κουσιάππας, Γεώργιος Πανασέτης, Κώστας Τέκκης, Κωστής Π. Αττάς. Η πρώτη δράση αφορούσε ρίψη φυλλαδίων και αναγραφή συνθημάτων.
16/7/55. Πικετοφορία Σ.Ε.Κ. στη Λευκωσία εναντίον του νόμου για προσωποκράτηση χωρίς δίκη. Συμμετέχουν οι Α. Ττοφιάς, Π. Αμίαντρος, Γ. Παστός, Αντώνης Κυριάκου, Σ. Κκαϊλης.
ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 1955 – Ματαίωση του χορού του Νοσοκομείου Λύσης – ο οποίος διοργανωνόταν υπό την αιγίδα του Άγγλου διοικητή Αμμοχώστου – με τη ρίψη καπνογόνου και τη διακοπή ρεύματος. Πήρε μέρος η ομάδα Α. Ττοφιά ενισχυμένη από τους Χριστάκη Κασάπη, Χρίστο Πετρομπέα και Γιάγκο Παναγίδη.
Αυτή την περίοδο φιλοξενείται και συνεργάζεται με το Μιχαήλ Σιάλο, ο ήρωας Στυλιανός Λένας ο οποίος καταζητείτο και κρυβόταν στη Λύση.
Φθινόπωρο 1955 – Αυτό το διάστημα αποχωρεί ο Κ. Μάτσης από τον τομέα. Οι οδηγίες στο χωριό έφθαναν μέσω του Ανδρέα Παρπούνα και του Κωστάκη Κυριάκου. Σύνδεσμοι διετέλεσαν οι Δημήτρης Κ. Κουλουμής και Γεώργιος Παστού.
Ο οπλισμός των ομάδων ήταν υποτυπώδης∙ λίγες χειροβομβίδες και 2-3 πιστόλια. Ορισμένα άτομα τα οποία συνεργάζονταν με τους Άγγλους εκφοβίσθησαν, για να σταματήσουν.
Έγινε ενέδρα στο δρόμο Λύσης – Κοντέας στο γεφύρι, χωρίς αποτέλεσμα.
ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 1955 – Ανάρτηση Ελληνικής σημαίας στο δημοτικό σχολείο του χωριού (στον ανεμόμυλο). Οι Άγγλοι κλείνουν επ’ αόριστον το σχολείο.
22/1/56 – Μάζεμα των κυνηγετικών όπλων. Οι δύο ομάδες συνεργάζονται και αποκομίζουν περίπου 30 όπλα. Ορισμένα αποστέλλονται στο Στρογγυλό. Τα άλλα κρύβονται από τον Ανδρέα Καρουλλά ο οποίος πρόσφερε πάρα πολλά στην οργάνωση από διάφορες θέσεις (απόκρυψη οπλισμού, πολιτοφυλακή, Π.Ε.Κ.Α.). Στο μεταξύ πολλά νέα μέλη πύκνωσαν τις τάξεις της οργάνωσης, όπως οι Νίκος Κωνσταντή, Παναγής Τ. Σουτζιής, Γεώργιος Ι. Χ΄΄Ιωνάς, Κώστας Πυρίσιης, Δημήτρης Μηλιώτης.
8/2/56 – Άφιξη και ανάληψη του τομέα Κοκκινοχωρίων – Λύσης από το Μιχαλάκη Ρωσσίδη. Αναδιοργάνωση και επίσημη συνένωση των δύο ομάδων. Υπεύθυνος του χωριού ο Α. Ττοφιάς και υπεύθυνος της ομάδας κρούσεως ο Χ. Λουκά.
ΜΑΡΤΙΟΣ 1956 – Κατασκευή κρησφύγετου στην αυλή του σπιτιού του Α. Ττοφιά. Σκάβουν νύχτα γι’ αυτό, οι Α. Ττοφιάς, Α. Καρουλλάς, Α. Κυριάκου, Γ. Παστός, Μ. Κκαϊλης, Χ. Γρηγοράς. Ο τομεάρχης Μ. Ρωσσίδης διαμένει στο σπίτι του Α. Ττοφιά και στο κρησφύγετο εγκαθίσταται ο πολυγράφος. Τυπώνονται τα φυλλάδια του τομέα, κατασκευάζονται βόμβες και διανέμονται σ’ όλη την επαρχία. Τα μέλη της Ε.Ο.Κ.Α. Λύσης, Γεώργιος Παστός, Παναγής Αμίαντρος, Αντώνης Κυριάκου, Μιχαήλ Κκαϊλής, Πάτροκλος Κόκκινος, δουλεύουν μέρα και νύχτα. Κάνουν μεταφορές, κυκλοφορούν φυλλάδια, φυλάγουν σκοπιές, συμμετέχουν στις ενέδρες.
ΕΝΕΔΡΕΣ – Αυτή την περίοδο οργανώνονται και ενέδρες στο χωριό. Η μια κοντά στα σπίτι των Γρ. Κουλαπή και Θ. Κρίγκου. Αποτυγχάνει, αφού δεν περνούν Άγγλοι. Οι άλλες έγιναν στον παρακαμπτήριο δρόμο του χωριού. Στη μία περίπτωση τοποθετήθηκε βόμβα, πυροδοτήθηκε, χωρίς να κτυπήσει όμως το στρατιωτικό αυτοκίνητο. Στην άλλη κτυπήθηκαν οι Άγγλοι με στεν, κυνηγετικά και χειροβομβίδες, με αποτέλεσμα το θάνατο ενός και τον τραυματισμό δύο άλλων. Νάρκη τοποθετείται και στο δρόμο έξω από το νεκροταφείο, χωρίς όμως να περάσουν στρατιώτες.
ΡΟΝΥ ΣΙΗΛΤΟΝ – Συλλαμβάνεται στην Αμμόχωστο και κρατείται στη Λύση (στου Α. Ττοφιά), ο Άγγλος στρατιώτης Ρόνυ Σιήλτον. Η Ε.Ο.Κ.Α. ζητά να τον ανταλλάξει με τους Μιχαλάκη Καραολή και Ανδρέα Δημητρίου. Ο Χάρτινγκ αρνείται και έτσι ο όμηρος εκτελείται, μετά τον απαγχονισμό των ηρώων στις 10.5.56.
ΣΥΛΛΗΨΕΙΣ – Μάϊος ’56 Συλλαμβάνεται πρώτος ο Δημήτρης Μηλιώτης και κρατείται μέχρι το τέλος του αγώνα. – 20/7/56 – Συλλαμβάνονται οι Θ. Κούλης, Τ. Κόμπου και Π. Αποστόλη. – 27/7/56 – Συλλαμβάνονται οι Χ. Λούκα και Π. Αμίαντρος. – 6/8/56 – Κατασκευή μεγάλης βόμβας-παγίδας και τοποθέτηση της από Α. Ττοφιά, Γ. Παστού και Ν. Κωνσταντή κοντά στο αλώνι του Χ. Θεοδόση. Επιστολή μπλόφα στους Άγγλους με σκοπό την παγίδευσή τους, σε σημείο που γνώριζε ο προδότης και σίγουρα θα τους οδηγούσε εκεί για να σκοτωθεί. Έρχονται στρατιώτες, τη βρίσκουν και την αχρηστεύουν. – 10/8/56 – Ανακάλυψη κρησφύγετου και σύλληψη Α. Ττοφιά και Γ. Παστού. – 11/8/56 – Ανατίναξη κρησφύγετου.
ΕΞΟΔΟΣ ΚΑΤΑΖΗΤΟΥΜΕΝΩΝ – Μετά τις συλλήψεις τα άλλα μέλη αποφασίζουν να κρυφτούν. Φεύγουν και καταζητούνται οι Μ. Χειμώνας, Δημ. Μιχαηλίδης, Κ. Ττέκκης, Γ. Ξ. Χ΄΄Ιωνάς, Σ. Κκαϊλης, Π. Κόκκινος, Α. Σιόκουρος. Ο Αντ. Κυριάκου καταλήγει στο Γέρι πρώτα και ύστερα στο αντάρτικο στα βουνά. Αφού έδρασε στο αντάρτικο με την ομάδα του Πολύκαρπου Γιωρκάτζιη, συνελήφθη το Γεννάρη του 1957 στο Όμοδος και καταδικάστηκε σε δεκαετή φυλάκιση. Οι υπόλοιποι σχηματίζουν τις δύο ομάδες. Μια στον Κλούβο (Περιβόλι Κ. Ττέκκη) Σ. Κκαϊλης, Α. Σιόκουρος, Κ. Ττέκκης οι οποίοι κατά διαστήματα συνεργάζονται με τους Καλοψιδιώτες, Ν. Παπαμιχαήλ και Γ. Θεοφάνους και τον Α. Παρπούνα. Η άλλη ομάδα στο Δροσίστη (περιβόλι Α. Κόκκινου) Π. Κόκκινος, Δ. Μιχαηλίδης, Γ. Ξ. Χ΄΄Ιωνάς, Μ. Χειμώνας. Αργότερα στην ομάδα αυτή αναλαμβάνει υπεύθυνος ο Βάσος
ΓΙΑΓΚΟΣ ΠΑΝΑΓΙΔΗΣ – Αυτή την περίοδο και μέχρι το Γενάρη του 1957 αναλαμβάνει υπεύθυνος του χωριού ο Γιάγκος Παναγίδης. Ο Γιάγκος μαθητής και μέλος της Ε.Ο.Κ.Α. από την αρχή του αγώνα ήταν υπεύθυνος της Α.Ν.Ε. Αμμοχώστου με πλούσια και αξιόλογη δράση. Στάληκε στη Λύση μετά τη διάλυση σχεδόν της ομάδας της Λύσης. Ανασυντάσσει, συντονίζει τις ομάδες και καταφέρνει κτυπήματα κατά των Άγγλων.
13/10/56 – Οι δύο ομάδες στήνουν ενέδρα κοντά στο ακατοίκητο σπίτι του Κ. Κωστέα με αποτέλεσμα τον τραυματισμό δύο Άγγλων. Την 1/11/56 νέα ενέδρα με άγνωστα αποτελέσματα (πρέπει να σημειωθεί ότι οι Άγγλοι συνήθως δεν ανακοίνωναν τις απώλειες που είχαν). Στις 4/11/56 άλλη ενέδρα στην είσοδο του χωριού Κοντέας. Χρησιμοποιήθηκαν κυνηγετικά όπλα και ένα γαλλικό αυτόματο στέν, το οποίο κλάπηκε από Γάλλους στρατιώτες. Αυτό χρησιμοποιούσε ο Σιάλος Κκαϊλης. Ενώ οι αγωνιστές κτυπούσαν στρατιωτικό αυτοκίνητο, περνούσε τυχαία από εκεί Άγγλος ταγματάρχης με ιδιωτικό όχημα. Αυτός αντιλαμβανόμενος τι συμβαίνει, άρχισε να πυροβολεί με το πιστόλι του. Ο Σιάλος τον αντιλήφθηκε, καβαλίκεψε ακάλυπτος τον τοίχο και τον κτύπησε με το αυτόματο. Ο Άγγλος βαριά τραυματισμένος συνέχισε να οδηγεί μέχρι τη Λύση, μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο, όπου και ξεψύχησε. Στις 30/11/56 ενέδρα στο περιβόλι Τζιυπρή Ματθαίου με αποτέλεσμα το θάνατο ενός και τον τραυματισμό πέντε στρατιωτών. Σ’ αυτή χρησιμοποιήθηκε «Κανονάκι» (Αυτοσχέδια βόμβα η οποία στερεωνόταν σε δέντρο και πυροδοτούνταν είτε με φυτίλι είτε με ηλεκτρισμό από μπαταρία) το οποίο κατασκευάσθηκε από το Μιχαήλ Σιάλο.
ΕΝΝΑΡΗΣ 1957 – Ο Γιάγκος Παναγίδης φεύγει από το χωριό και το Μάρτιο του 1957 αναλαμβάνει υπευθυνος του χωριού ο Γεώργιος Σ. Ξυστούρης. Για πολύ μικρά χρονικά διαστήματα ανέλαβαν υπεύθυνοι της Ε.Ο.Κ.Α. Λύσης οι Προκόπης Ττέκκης, Κυριάκος Νικολέττης και Βάσος Αλεξάνδρου (Ιούλιος 58).
9/2/57 – Προγραμματίζεται ενέδρα μέσα στη Λύση. Η ομάδα Δροσίστη μετακινείται προς το χωριό και μένει στη μάνδρα του Παναγή Κκαϊλη (Μπαρτακκή), για να δράσει το βράδυ της επομένης.
10/2/57 ΘΥΣΙΑ ΠΑΤΡΟΚΛΟΥ ΚΟΚΚΙΝΟΥ.
Ο ΠΡΩΤΟΣ ΝΕΚΡΟΣ ΤΗΣ ΛΥΣΗΣ
Τυχαία 5 Άγγλοι στρατιώτες εντοπίζουν την ομάδα και τη κτυπούν. Οι αγωνιστές ανταποδίδουν και γενικεύεται η σύγκρουση. Ο Π. Κόκκινος αυθόρμητα πραγματοποιεί τολμηρή έξοδο πυροβολώντας τους στρατιώτες πιστεύοντας ότι θα τους παρασύρει να τον κυνηγήσουν, ώστε να διαφύγουν οι υπόλοιποι. Πραγματικά τον κυνηγούν δύο στρατιώτες με το όχημά τους. η μάχη είναι άνιση και η έκβασή της προδιαγραμμένη. Ο ένας με κυνηγετικό τρέχοντας και οι δύο με αυτόματο και με όχημα. Στα διακόσια περίπου μέτρα το παλληκάρι πέφτει νεκρό. Η γη της Λύσης ποτίζεται για πρώτη φορά με αίμα παιδιού της. Τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας παραδίδονται και συλλαμβάνονται. Ήταν οι Β. Χριστοφόρου, Γ. Ξ. Χ΄΄Ιωνάς, Μ. Χειμώνας, Δ. Μιχαηλίδης και ο Κ. Νικολέττης. Τοποθετούνται στο στρατιωτικό αυτοκίνητο και μέσα στα πόδια τους το άψυχο κορμί του Πάτροκλου. Μεταφέρονται στην Αμμόχωστο. Αργότερα καταδικάζονται σε θάνατο και οι πέντε. Ζητούν αναθεώρηση της δίκης και η ποινή μετατρέπεται σε 10ετή φυλάκιση.
Την επομένη, αφού αναγνωρίζεται από τον πατέρα του, ο νεκρός Πάτροκλος παραδίδεται για ταφή. Μεταφέρεται με το λεωφορείο του Κ. Σουτζιή. Ο κόσμος τον υποδέχεται γονατιστός. Η Λύση ζει σκηνές αρχαίας τραγωδίας. Σαν άλλοι Σπαρτιάτες οι γονείς του τον υποδέχονται με το «Χαλάλι της Πατρίδας» και το «Αφού δεν παραδόθηκες ας έχεις την ευχή μου».
12/2/57 – Συλλαμβάνεται στην Αμμόχωστο ο Γιάγκος Παναγίδης. Κρατείται για 28 μέρες και αφήνεται ελεύθερος.
28/2/57 – Συλλαμβάνονται στην Άχνα τα μέλη της ομάδας Κλούβου, Α. Παρπούνας, Α. Σιόκουρος, Κ. Ττέκκης, οι Α. Κορυζής, Ν. Παπαμιχαήλ, Γ. Θεοφάνους και ο γέρος ο Κέκκος. Διαφεύγει ο Σιάλος Κκαϊλης και καταφεύγει στη Λύση. Ενώνεται με τους καταζητούμενος Ηλία Παπακυριακού και Γεώργιο Σιάκκα.
ΕΚΕΧΕΙΡΙΑ – Ακολουθεί μια μακρά περίοδος εκεχειρίας. Ο υπεύθυνος του χωριού Γ. Ξυστούρης ανασυντάσσει τις ομάδες. Εμψυχώνονται οι αγωνιστές, εντάσσονται νέοι και εντατικοποιείται η δράση. Μια δράση η οποία ουδέποτε σταματά. Οι αγωνιστές της Ε.Ο.Κ.Α. μέρα και νύχτα βρίσκονται σε εγρήγορση. Αμέτρητες φορές διανύουν περπατητοί πολλά χιλιόμετρα. Διασχίζουν τον κάμπο της Μεσαορίας, μεταφέρουν μηνύματα, καταζητούμενους, όπλα και υλικό της οργάνωσης. Έρχονται σε επαφή και συνεργάζονται με τους συναγωνιστές των άλλων περιοχών. Από την Αμμόχωστο και τα Κοκκινοχώρια μέχρι την Άσσια, όπου ήταν τα όρια του τομέα. Σκάβουν κρύπτες, κατασκευάζουν κρησφύγετα, ετοιμάζουν σχέδια για ενέδρες και άλλα κτυπήματα εναντίων των Άγγλων. Με τους καταζητούμενους που βρίσκονται στην περιοχή (Γ. Σιάκκα, Σ. Κκαϊλης, Ηλ. Παπακυριακού) ενώνεται και αναλαμβάνει υποτομεάρχης ο Φώτης Πίττας, αφού δραπέτευσε από τα κρατητήρια. Ο Π. Αμίαντρος αφήνεται ελεύθερος και επαναδραστηριοποιείται. Μαζί με τους Α. Κουσιάππα, Γ. Πανασέτη, Χαμπή Ξ. Ιωσήφ αποτελούν τους πολύτιμους βοηθούς των καταζητούμενων. Αργότερα τον Ιούλιο καταζητείται και ο ίδιος ο Παναγής Αμίαντρος.
Παράλληλα με τον ένοπλο αγώνα οργανώθηκε από το Διγενή και η Π.Ε.Κ.Α. (Πολιτική Επιτροπή Κυπριακού Αγώνα) με σκοπό την προώθηση των στόχων της Ε.Ο.Κ.Α. Στη Λύση υπεύθυνος Π.Ε.Κ.Α. ήταν στην αρχή ο Π. Παντελή. Αργότερα αναλαμβάνει ο Ττοφής Εγγλέζου. Ιδρύθηκε επίσης πολιτοφυλακή, για να παρακολουθεί τις κινήσεις των Άγγλων και για προστασία από τους Τούρκους των γύρω χωριών ως υπεύθυνοι της πολιτοφυλακής υπηρέτησαν ο Α. Καρουλλάς και ο Μ. Παπαπέτρου. Στην πολιτοφυλακή συμμετείχαν και βοήθησαν δεκάδες Λυσιώτες. Η ονομαστική αναφορά στον καθένα είναι αδύνατη. Αρκεί νομίζω η έκφραση ευγνωμοσύνης απο μέρους μας για όλους όσοι συνέτειναν στην επιτυχία του αγώνα της Ε.Ο.Κ.Α. και αυτοί είναι το σύνολο σχεδόν του πληθυσμού της κοινότητας. Επιστρέφοντας στη χρονολογική παράθεση των γεγονότων της δράσης της Ε.Ο.Κ.Α. Λύσης συνεχίζουμε από το τέλος Φεβρουαρίου 1957.
3/3/1957 – Η Λύση παραδίδει στον Ελληνισμό και στην παγκόσμια ιστορία ένα από τα διαλεκτά παιδιά της.
Ο Γρηγόρης Αυξεντίου σαν καιόμενη λαμπάδα φωτίζει το δρόμο της ελευθερίας. Εφαρμόζει στην πράξη όσα δίδασκε για δύο χρόνια στους αγωνιστές της Ε.Ο.Κ.Α. Το ΜΟΛΩΝ ΛΑΒΕ του Λεωνίδα αντιλαλεί στις βουνοπλαγιές του Μαχαιρά. Η ηρωική του θυσία αναγκάζει ακόμα και τους αντιπάλους να παραδεχθούν τη λεβεντιά και τη δύναμη της Ελληνικής ψυχής. Μάταια προσπαθούν να μειώσουν την αξία της. Ελάχιστοι Αγωνιστές από τότε σήκωσαν τα χέρια και παραδόθηκαν. Το παράδειγμα του Γρηγόρη το ακολουθούν πιο πολλοί και γράφουν νέες σελίδες δόξας για την Ε.Ο.Κ.Α. και για τη μικρή Κύπρο. Στη Λύση το μαντάτο φθάνει μέσα από το αγγλοκρατούμενο ραδιόφωνο και παγώνει το χωριό. Ο πόνος και η θλίψη μετατρέπονται σε πείσμα και αποφασιστικότητα. Αδάκρυτος ο πονεμένος πατέρας αναγνωρίζει το καρβουνιασμένο σώμα του μοναχογιού του. Όλοι στο χωριό περιμένουν το μεγάλο νεκρό για την ταφή. Οι Άγγλοι όμως φοβούνται και νεκρούς ακόμα τους ήρωες. Τον θάβουν κρυφά στα Φυλακισμένα Μνήματα.
Το 1957 περνά χωρίς αξιόλογη δράση. Ήταν η περίοδος της μεγάλης εκεχειρίας. Μέσα Απριλίου 1958 αναλαμβάνει υπεύθυνος στον τομέα Λύσης ο Φώτης Πίττας.
Οι Τούρκοι υποκινούμενοι από τους Άγγλους, προκαλούσαν ζημιές σε περιουσίες και σκότωναν ανυπεράσπιστους Έλληνες. Η Λύση, όπως θα δούμε πιο κάτω, έχασε τρεις κατοίκους από τους Τούρκους τρομοκράτες. Έτσι ο Διγενής διέταξε αντίποινα και άλλα μέτρα για συνετισμό τους. Η Ε.Ο.Κ.Α. Λύσης ανέλαβε και εκτέλεσε με επιτυχία ορισμένες ενέργειες προς αυτό το σκοπό.
19/7/1958 – Τούρκοι πυροβολούν και δολοφονούν δύο εβδομηντάχρονους δίδυμους αδελφούς από τη Λύση. Τους Πέτρο και Παύλο Νικολέττη. Αυτοί περνούσαν από το Πέργαμος για να πάνε στη Πύλη. Ο ένας ξεψυχά στον τόπο και ο άλλος την επομένη στο νοσοκομείο Λάρνακας.
22-23/7/58 – Ο Κυβερνήτης Φουτ θέλει να στερήσει την Ε.Ο.Κ.Α. από τα στελέχη της. Πραγματοποιεί το «ανθρωπομάζωμα» συλλαμβάνοντας και κλείνοντας στα κρατηρήρια εκατοντάδες Κύπριους. Στη Λύση συλλαμβάνονται ο υπεύθυνος Γεώργιος Ξυστούρης και οι αγωνιστές Μένοικος Παπαπέτρου, Καλλής Σουτζιής, Παπαηρόδοτος Αγιομαμίτης, Κέκκος Βιολάρης. Ο Ανδρέας Πυρίσιη αναλαμβάνει υπεύθυνος της οργάνωσης.
1/8/1958 – Μεγάλη ενέδρα στο δρόμο Λύσης – Κοντέας κοντά στα περιβόλια Αντώνη Χοιρόμματου και Χριστόφορου Κασσιανού. Παίρνουν μέρος οι Β. Αλεξάνδρου, Γ. Παναγίδης, Σ. Κκαϊλης, Γ. Σιάκκας, Α. Κουσιάππας, Γ. Πανασέτης, Φ. Πίττας και Π. Αμίαντρος. Σαν σηματοδότες χρησιμοποιήθηκαν οι Κ. Κόκκινος και Α. Πυρίσιης. Χρησιμοποιήθηκαν κυνηγετικά, χειροβομβίδες και αυτόματο όπλο. Κτυπήθηκαν τρία στρατιωτικά αυτοκίνητα.
Επιβάλλεται το μεγάλο «κέρφιου» στο χωριό το οποίο διαρκεί μέχρι τις 15/8/58. Οι άνθρωποι υποφέρουν και ταλαιπωρούνται μέσα στον καύσωνα. Το ίδιο και τα ζωντανά τους. από τα γειτονικά τους χωριά μαζεύονται προμήθειες για τους αποκλεισμένους κατοίκους της Λύσης. Οι καταζητούμενοι αγωνιστές φεύγουν για τα Κοκκινοχώρια. Πολλοί άλλοι αγωνιστές κρύβονται έξω από το χωριό κοντά σε βοσκούς. Οι υπόλοιποι καταλήγουν στα συρματοπλέγματα και υπομένουν τους ξυλοδαρμούς και τους εξευτελισμούς των Άγγλων.
Τρεις νεκροί αγωνιστές, οι Αναστάσης Σουρουλλάς, Χριστοφής Παναγίδης και Γεώργιος Ι. Χ΄΄Ιωνάς φεύγουν, για να αποφύγουν τη σύλληψη. Πάνε στην περιοχή του Αγίου Ευφημιανού και από εκεί ξεκινούν για την Τρεμετουσιά. Σ αυτή τη διαδρομή πέφτουν στα χέρια Τούρκων και Άγγλων στρατιωτών. Δολοφονούνται με σαδιστικό τρόπο και εγκαταλείπονται στα χωράφια. Την επομένη ανακαλύπτονται και μεταφέρονται στο νοσοκομείο Λευκωσίας. Από εκεί στέλλονται στη Λύση και θάβονται κάτω από αυστηρά μέτρα ασφαλείας. Οι Άγγλοι μόνο σε λίγους συγγενείς επιτρέπουν να παρακολουθήσουν την κηδεία.
21/8/58 – Συλλαμβάνονται οι Βάσος Αλεξάνδρου και Παναής Γ. Αντρεία, ενώ μεταφέρουν αλληλογραφία.
22/8/58 – Αποφασίζεται να μετακινηθούν όπλα από μια κρύπτη που πιθανόν να γνώριζαν οι συλληφθέντες. Τη μετακόμιση κάνουν οι αγωνιστές Δημητράκης Φανή και Καλλής Σακκάς μαζί με τους καταζητούμενους Σιάλο Κκαϊλη και Παναή Αμίαντρο. Τα όπλα είναι φορτωμένα σε δύο ποδήλατα και τα σπρώχνουν μέσα στα χωράφια. Σ ένα ξέφωτο πέφτουν πάνω σε Άγγλους στρατιώτες που παραμόνευαν κρυμμένοι. Τους καλούν να σταματήσουν και αμέσως ο Σιάλος πυροβολεί με το πιστόλι του. Το ίδιο και ο Αμίαντρος, αφού σαν καταζητούμενοι κρατούσαν πιστόλι και χειροβομβίδα. Στον τρίτο πυροβολισμό το πιστόλι του Αμίαντρου παθαίνει εμπλοκή και αυτός προσπαθεί να διαφύγει. Οι σφαίρες των Άγγλων πέφτουν βροχή. Ενώ τρέχει, ακούει έκπληξη και ξανά καταιγισμό πυρών. Πιστεύει ότι ο Σιάλος χρησιμοποίησε και τη χειροβομβίδα του. Τρέχοντας μέσα από τα αμπέλια παρακάμπτει την Κοντέα και φθάνει στην περιοχή Πιστάτζιη, όπου Λυσιώτες διατηρούν μάνδρες. Βρίσκει καταφύγιο κοντά στον Αλέξανδρο Μυλωνά και περνά τη νύκτα. Είναι ο μόνος επιζήσας. Οι άλλοι τρεις σύντροφοί του έπεσαν την ώρα του καθήκοντος.
Μέσα σε είκοσι δύο μέρες η Λύση κατεβάζει στον τάφο έξι λεβέντες της. Βαρύς πράγματι φόρος για τη λευτεριά.
7/9/58 – Σφαγιάζεται κυριολεκτικά από Τούρκους ο βοσκός Μιχαήλ Ττούμπα. Ο συνάδελφός του Θεοφάνης Κρίγκου βλέπει το έγκλημα από μακριά ανήμπορος να τον βοηθήσει.
Στους επόμενους μήνες Σεπτέμβριο, Οκτώβριο και Νοέμβριο έγιναν ορισμένες ενέργειες από την Ε.Ο.Κ.Α. Λύσης. Μετά από το θάνατο του Φώτη Πίττα μαζί με τους άλλους ήρωες του Αχυρώνα Λιοπετρίου, έφθασε στην περιοχή και ανέλαβε τον υποτομέα ο Κωστάκης Κυριάκου.
Ναρκοθετήθηκε γεφύρι στο δρόμο Λύσης – Βατυλής. Η νάρκη πυροδοτήθηκε από τους Π. Αμίαντρο και Ανδρέα Πυρίσιη.
Νάρκη κοντά στο περιβόλι του Παντάκκη χωρίς σπουδαία αποτελέσματα.
Κανονικά κοντά στο δρόμο Λύσης – Κοντέας.
Νέο αίμα, μπαίνει στον αγώνα. Οι Λυσιώτες χαλυβδώνουν την πίστη τους παίρνοντας θάρρος από τις θυσίες των ηρώων τους και πυκνώνουν τις τάξεις της Ε.Ο.Κ.Α. Στελέχη της νεολαίας μεταπηδούν στις ομάδες κρούσεως. Προς το τέλος του 1958 την ομάδα κρούσεως αποτελούν οι Συμεών Κοντοβούρκης, Γιάγκος Πελή, Ντίνος Κόμπου, Σωτήρης Δαμιανού.
Α.Ν.Ε. Αξιόλογη ήταν και η προσφορά της ΑΛΚΙΜΟΥ ΝΕΟΛΑΙΑΣ ΤΗΣ Ε.Ο.Κ.Α. Εκτός από την αναγραφή συνθημάτων, τη διανομή φυλλαδίων, την παρακολούθηση του αντιπάλου, τις μεταφορές και αποκρύψεις, η Α.Ν.Ε. είχε και άλλο σπουδαίο καθήκον να επιτελέσει. Αυτό της ανυψώσεως του ηθικού όλου του πληθυσμού. Με ομιλίες σε εθνικούς γιορτασμούς, με επιμνημόσυνους λόγους στα μνημόσυνα των ηρώων της κοινότητας, μετέδιδαν τη φλόγα και τον ενθουσιασμό τους, εμψύχωναν τον κόσμο και έδιναν το παράδειγμα σ όλους.
Υπεύθυνοι της Α.Ν.Ε. διετέλεσαν οι Ανδρέας Πυρίσιης και Ανδρέας Παπαδημήτρης.
Η ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΓΥΝΑΙΚΩΝ στον αγώνα υπήρξε σημαντική και πολύπλευρη από την αρχή. Συμμετείχαν στις Εθνικές Γιορτές, οργάνωναν φιλανθρωπικές αγοράς, αναρτούσαν την ελληνική σημαία στα σπίτια τους. Στάθηκαν δίπλα στους άνδρες εχέμυθες και συναγωνίστριες. Φιλοξένησαν και βοήθησαν τους καταζητούμενους. Αυτές οι δραστηριότητες είχαν κεντρικό πυρήνα την Ο.Χ.Ε.Ν. Λύσης.
Στις 6/1/59 οργανώθηκε στη Λύση ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΑΛΑΤΖΙΑΣ μέσα στα πλαίσια της Παθητικής Αντίστασης. Περιλάμβανε έκθεση κεντημάτων, κυπριακών υφαντών, καλλιτεχνικό πρόγραμμα από νεαρές Λυσιώτισσες ντυμένες με κυπριακή αλατζιά.
ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥ ΑΓΩΝΑ: Τα πλείστα των τραγουδιών του αγώνα μελοποιήθηκαν από Λυσιώτες. Ο Γιάγκος Σουρουλλάς μελοποίησε πολλά τραγούδια του αγώνα. Η Χορωδία Σουρουλλά τα εκτελεί στα μνημόσυνα των ηρώων και στις εθνικές γιορτές, τονώνει και εξυψώνει το φρόνημα του λαού. Ο Κώστας (Άκης) Κασσιανού συνέθεσε πολλά τραγούδια του αγώνα τα οποία τραγουδιόνταν σ όλη την Κύπρο, αφού δημοσιεύονταναν στο παράνομο περιοδικό της Α.Ν.Ε. Εγερτήριο Σάλπισμα.
Η υπογραφή των συμφωνιών το Φεβρουάριο του 1959 βρίσκει τους αγωνιστές με ανάμικτα συναισθήματα. Νοιώθουν ότι δεν εκπληρώθηκαν οι πόθοι τους για ΕΝΩΣΗ ΜΕ ΤΗ ΜΑΝΑ ΕΛΛΑΔΑ, αλλά πιστεύουν ότι θα τους ξαναδοθεί η ευκαιρία.
Εγκαταλείπουν τη δύσκολη και επικίνδυνη ζωή του αγώνα και επιστρέφουν στην καθημερινότητα. Έχουν ήσυχη τη συνείδησή τους