Λατινοκρατία (1192-1571)
Η Λύσης περιλαμβάνεται σε εκθέσεις και καταλόγους κυπρια- κών χωριών της ύστερης Φραγκοκρατίας και Ενετοκρατίας. Σύμφωνα με τον Φλώριο Βουστρώνιο, το 1464 o Ιάκωβος Βʹ παραχώρησε ως φέουδο στον Alfonso Rivera και το γαμβρό του Avigo d’ Alvet, τη Lissi (Λύση), την Panaϊa (Παναγιά) και τον S. Thodoro (Άγιο Θεόδωρο). Οι φεουδάρχες μετέτρεψαν μέρος της μεγάλης αγροτικής περιοχής κοντά στην εγκαταλελειμένη μονή του Προφήτη Ηλία σε ελαιώνα. Στα υπόλοιπα κτήματα καλλιεργούσαν βαμβάκι και αραβόσιτο. Η Λύση αναφέρεται και σε έγγραφο απογραφής των χωριών της Κύπρου, που έγινε από τους Ενετούς στο τέλος του 15ου αιώνα και δημοσίευσε ο G. Grivaud. όπου αναγράφεται ως Casal Lissi ή Lysi (χωριό Λύση). Στους καταλόγους αναφέρονται και άλλα χωριά, όπως: Casal Macrassicha (χωριό Μακράσυκα), Casal Pomagia (χωριό Παναγιά), Casal S. Todero (χωριό Άγιος Θεόδωρος). Σε ανώ- νυμη ενετική έκθεση του 1523, που διασώζεται στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη της Βενετίας, η Λύση αναφέρεται ως εμπαλείο (Lo baliazzo de Lissi), δηλαδή διαμέρισμα, και περιλάμβανε τη Λύση, την Παναγιά, τη Μακράσυκα, τον Άγιο Θεόδωρο και τη Λαξιά. Με την ίδια χρονολογία υπάρχουν και άλλες εκθέσεις, όπου καταγράφονται τα χωριά της Κύπρου, μεταξύ των οποίων και η Λύση. Αναφορά γίνεται και σε ενετικά έγγραφα του έτους 1530 και 1534, στα οποία φαίνεται ότι η ενετική αρχή ενοικίαζε σε ευγενείς, για μικρό χρονικό διάστημα, τη γη της Λύσης. Από αυτά τα έγγραφα φαίνεται επίσης ότι ο Φεουδάρ- χης καρπωνόταν μόνο τις προσόδους, χωρίς να είναι ιδιοκτή- της της γης.
Κατόπιν έρευνας του πατέρα Ευσέβιου (νυν Αρχιμανδρίτης Βαρνάβας) σε παλιά χειρόγραφα, παπικά έγγραφα της εποχής της Φραγκοκρατίας, αλλά και από μαρτυρίες κατοίκων της περιο- χής, στη Λύση υπήρχε ένα πολύ πλούσιο μοναστήρι, το οποίο κτίστηκε τον 11ο αιώνα, το μοναδικό τότε στην περιοχή της Μεσα- ορίας. Επειδή κατά το 15ο αιώνα το μοναστήρι κινδύνευε από τους Μαμελούκους, οι μοναχοί μάζεψαν το θησαυρό του, παρό- μοιο με εκείνο της Λάμπουσας και τον έκρυψαν σε ένα ξερο- πήγαδο, το οποίο σχεδίασαν οι ίδιοι. Ο θησαυρός περιλάμβα- νε εικόνες, μεγάλο αριθμό χρυσαφικών, νομίσματα, δίσκους και αρχαία αγγεία ανεκτίμητης αξίας. Τελικά το μοναστήρι κατα- στράφηκε ολοσχερώς από τους Μαμελούκους, αλλά ο θησαυρός παρέμεινε εκεί. Της ίδιας περιόδου είναι και ένα εκκλη- σάκι αφιερωμένο στον Άγιο Ευφημιανό (ή Άγιο Θεμονιανό), που βρίσκεται ανάμεσα στη Λύση και το χωριό Τρούλοι. Λέγεται, χωρίς να υπάρχουν αποδείξεις, ότι ο Ευφημιανός ήταν ένας από τους 300 ξένους αγίους, που ήρθαν στην Κύπρο, έζησαν ασκητική ζωή και ανακηρύχθηκαν άγιοι. Ο ναός του χρονολογήθηκε στο 13ο αιώνα και ήταν διακοσμημένος με εντυπωσιακές τοιχογραφίες.
Προς το τέλος της Λατινοκρατίας, μπροστά στον τουρκικό κίνδυνο, πολλοί Ενετοί πωλούσαν κτήματα και μοναστήρια σε ντόπιους και εγκατέλειπαν το νησί. Πιθανολογείται ότι αυτή την περίοδο κάποιος ντόπιος αγόρασε τη Λύση και άρχισε την ανοικοδόμηση του μοναστηριού του Προφήτη Ηλία, η οποία φαίνεται ότι καταστράφηκε από τους Μαμελούκους, κατά την επιδρομή τους στην Κύπρο το 1424-1426, υπό το σουλτάνο της Αιγύπτου Al-Ashraf Sayf-ad-Din Barsbay.