οι το χάλκεον χέρι βαρύ του φόρου αισθάνονται, ζυγόν δουλείας ας έχωσι∙ Θέλει αρετήν και τόλμην η ελευθερία.»
Ο Αγώνας της Ε.Ο.Κ.Α. 1955 – 1959 είναι ότι πιο ωραίο έχει να επιδείξει ο Κυπριακός Ελληνισμός στη μακραίωνη ιστορία του.
Οι Έλληνες της Κύπρου πιστοί στις παραδόσεις του Έθνους ξεσηκώθηκαν σύσσωμοι και κάτω από την καθοδήγηση των άξιων ηγετών τους, Μακαρίου Γ΄ και Αρχηγού Διγενή έγραψαν σελίδες δόξας στην ιστορία του Έθνους.
Ξεχωριστό θέση σ’ αυτό τον Αγώνα κατέχει η ομόθυμη συμμετοχή και ενεργός δράση των κατοίκων της Λύσης. Την αξιόλογη αυτή προσφορά τιμά με τη σημερινή εκδήλωση ο Δήμος Λύσης σε συνεργασία με το Συμβούλιο Ιστορικής Μνήμης Αγώνας Ε.Ο.Κ.Α. 1955 – 1959.
Μέσα από τις λίγες σελίδες της έκθεσης αυτής, έγινε προσπάθεια συνοπτικής παρουσίασης του ιστορικού της ίδρυσης ομάδων της Ε.Ο.Κ.Α. Και των κυριοτέρων γεγονότων, που έγιναν κατά τον τετράχρονο αγώνα. Με τη βοήθεια των κατά καιρούς υπευθύνων της Ε.Ο.Κ.Α. Λύσης προσπαθήσαμε να παρουσιάσουμε τα γεγονότα όπως ακριβώς έγιναν. Αν παραλήφθηκε κάτι, αυτό δεν έγινε με κακή πρόθεση και παρακαλούμε να κριθεί με κατανόηση. Όπου καταγράφονται ονόματα αγωνιστών, είναι των άμεσα εμπλεκομένων με τα γεγονότα. Πολλοί καταξιωμένοι και με πλούσια δράση αγωνιστές και αγωνίστριες που δεν αναφέρονται, θα περιληφθούν στην προγραμματιζόμενη επισταμένη μελέτη και εκτενή έκδοση, που θα περιορίσει στο ελάχιστο την πιθανότητα παρεξηγήσεων, παραλείψεων και ανακριβειών.
Όπως αναφέρθηκε πιο πάνω η δράση της Ε.Ο.Κ.Α. στη Λύση ήταν και πλούσια και αξιόλογη. Ο Γρηγόρης Αυξεντίου έγινε από την πρώτη κιόλας μέρα σύμβολο του Αγώνα. Έδρασε στην αρχή στον τομέα Αμμοχώστου, αργότερα στον Πενταδάκτυλο και τέλος στον τομέα Πιτσιλιάς. Αποκορύφωμα της δράσης του ήταν το ολοκαύτωμα της 3ης του Μάρτη 1957, στο Μαχαιρά.
Στη Λύση έδρασε και ο ήρωας του Δικώμου Κυριάκος Μάτσης, ο ήρωας δάσκαλος Φώτης Πίττας, ο Η. Παπακυριακού και άλλοι. Μα η μεγαλύτερη προσφορά της Λύσης ήταν η σπονδή αίματος. Οκτώ παλληκάρια της Λύσης νεκρά σε μάχες, θυσία στο βωμό της Λευτεριάς. Τρεις ηλικιωμένοι Λυσιώτες δολοφονήθηκαν από τους Τούρκους. Εφτά άλλοι αγωνιστές, αφού καταδικάστηκαν για τη δράση τους εξέτισαν ποινές στις Κεντρικές Φυλακές ως πολιτικοί κατάδικοι. Τέσσερις από αυτούς είχαν αρχικά καταδικασθεί σε θάνατο. Είκοσι τρεις άλλοι κρατήθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης (Κρατητήρια) ως πολιτικοί κρατούμενοι.
Η κοινότητα πρόσφερε και άλλες αξιόλογες υπηρεσίες στον Αγώνα. Αποτέλεσε κέντρο παραγωγής και προμήθειας υλικού για την περιοχή και τον τομέα Αμμοχώστου, στον οποίο υπαγόταν. Στη Λύση πολυγραφούνταν τα φυλλάδια της Ε.Ο.Κ.Α. και διανέμονταν στους τομείς. Η Λύση υπήρξε ακόμα κέντρο διαμονής καταζητούμενων και γι’ αυτό κατασκευάστηκαν αρκετά κρησφύγετα σε σπίτια αλλά και σε περιβόλια. Η Λύση λειτούργησε ως περιφερειακό κέντρο των εκδηλώσεων Παθητικής Αντίστασης.
Οι Αγωνιστές της Ε.Ο.Κ.Α. είχαν τη συμπαράσταση όλης της κοινότητας. Άντρες, γυναίκες, νέοι και μικρά παιδιά βοηθούσαν ο καθένας με το δικό του τρόπο. Όλοι οι κάτοικοι υπέφεραν από τα παρατεταμένα «κέρφιου» (κατ’ οίκον περιορισμός), τις βιαιοπραγίες των Άγγλων στρατιωτών, την κράτηση και τα βασανιστήρια, τις υλικές ζημιές σε υποστατικά, τα συλλογικά πρόστιμα, το κλείσιμο των σχολείων και άλλα.
Όλη αυτή η δράση δικαιωματικά κατέταξε τη Λύση στις πρωτοπόρους κοινότητες της Κύπρου και με τη θυσία τόσων παιδιών της αξιώθηκε του τίτλου τιμής «ηρωοτόκος». Τούτο είναι τίτλος τιμής μα ταυτόχρονα και υποχρέωση. Τιμούμε και μνημονεύουμε τους ήρωές μας. Υποκλινόμαστε μπροστά στο μεγαλείο της θυσίας τους. Αντλούμε θάρρος από το δικό τους. δύναμη από τα νιάτα τους. χρεωνόμαστε τη θυσία τους και συνεχίζουμε…